Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Od 15 listopada 2023 roku w określonych sytuacjach można odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez konieczności uzyskiwania zgody sądu – wystarczy wizyta u notariusza, o ile oboje rodzice posiadają pełną władzę rodzicielską i są zgodni co do tej decyzji, a dziecko dziedziczy wyłącznie wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. W pozostałych przypadkach nadal wymagane jest zezwolenie sądu rodzinnego. Jak skutecznie i bezpiecznie przeprowadzić całą procedurę, aby nie narazić dziecka na długi spadkowe? O tym przeczytasz w dalszej części artykułu.

Nowe przepisy – kiedy zgoda sądu nie jest potrzebna?

Do niedawna każda czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka, a taką jest odrzucenie spadku, wymagała uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego. Wprowadzone nowelizacją z 2023 roku zmiany w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz Kodeksie postępowania cywilnego znacznie uprościły tę ścieżkę. Zgodnie z art. 101 § 4 k.r.o. rodzic może zrezygnować ze zgody sądu, gdy spełnione są łącznie trzy warunki.

Po pierwsze – tytuł powołania dziecka do spadku wynika z faktu, że przynajmniej jeden z rodziców wcześniej odrzucił ten sam spadek we własnym imieniu. Po drugie – oboje rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska, wyrażają zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Mogą to zrobić wspólnie podczas jednej wizyty u notariusza lub jeden z nich składa oświadczenie za uprzednią zgodą drugiego. Po trzecie – pozostali zstępni tych rodziców, czyli pełnoletnie rodzeństwo małoletniego, również odrzucają spadek. Chodzi o to, aby uniknąć sytuacji, w której rodzice wpływają na wielkość udziałów spadkowych między dziećmi.

Jeśli wszystkie te przesłanki są spełnione, procedura ogranicza się do złożenia oświadczenia przed notariuszem. Odpada konieczność sporządzania wniosku do sądu opiekuńczego, oczekiwania na rozprawę i postanowienie. To ogromne ułatwienie dla rodzin, które chcą szybko i niskim kosztem uchronić małoletniego przed dziedziczeniem zadłużonego majątku.

W jakich sytuacjach sąd opiekuńczy nadal jest konieczny?

Uproszczona droga notarialna nie działa w każdym przypadku. Zezwolenie sądu rodzinnego jest wymagane przede wszystkim wtedy, gdy rodzice nie mogą osiągnąć porozumienia. Jeśli jedno z nich sprzeciwia się odrzuceniu spadku w imieniu dziecka, drugie nie ma możliwości samodzielnego działania – konieczne staje się wystąpienie do sądu o rozstrzygnięcie.

Podobnie dzieje się, gdy jeden z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub ma ją ograniczoną w zakresie zarządu majątkiem dziecka. Przeszkodą do skorzystania z notarialnej ścieżki jest również sytuacja, w której małoletni dziedziczy bezpośrednio – na przykład po śmierci ojca, gdzie dziecko jest spadkobiercą ustawowym od razu, a nie dlatego, że matka odrzuciła spadek. Wówczas tytuł powołania do spadku nie jest konsekwencją wcześniejszego odrzucenia przez rodzica i zgoda sądu pozostaje obowiązkowa.

Zezwolenia wymaga także odrzucenie spadku, gdy poza małoletnim do dziedziczenia dochodzą jego bracia i siostry, a nie wszyscy z nich złożyli stosowne oświadczenia. Sąd ocenia każdorazowo, czy planowana czynność leży w interesie dziecka – bada istniejące długi, wartość aktywów i całość okoliczności. Bez wyraźnego, prawomocnego postanowienia sądu opiekuńczego złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku będzie nieważne.

Odrzucenie spadku u notariusza – jak wygląda procedura krok po kroku?

Gdy spełnione są wszystkie warunki uproszczonej ścieżki, sprawę można załatwić podczas jednej lub dwóch wizyt w kancelarii notarialnej. Pierwszym etapem jest odrzucenie spadku przez rodzica we własnym imieniu. Dla dziecka termin sześciomiesięczny zacznie biec właśnie od chwili, w której rodzic skutecznie złożył swoje oświadczenie – nie od dnia śmierci spadkodawcy.

Następnie – wspólnie z drugim rodzicem lub za jego wyraźną zgodą – umawiasz kolejną wizytę u notariusza i składasz oświadczenie w imieniu małoletniego. Notariusz odbierze je, jeśli zostaną mu przedstawione dokumenty potwierdzające tytuł powołania dziecka do spadku, a także dowód na wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica. Co istotne, oświadczenie może dotyczyć więcej niż jednego dziecka – nie ma potrzeby sporządzania osobnych aktów.

Jakie dokumenty przygotować?

Przed wizytą warto zgromadzić komplet niezbędnych dokumentów. Notariusz będzie potrzebował przede wszystkim:

• odpisu skróconego aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisu skróconego aktu urodzenia dziecka,
• dokumentu potwierdzającego odrzucenie spadku przez rodzica – może to być wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu rozprawy sądowej,
• postanowienia sądu opiekuńczego wyrażającego zgodę na odrzucenie spadku (jeśli w konkretnej sytuacji jest ono wymagane),
• danych osobowych spadkobierców, którzy dziedziczą w dalszej kolejności, o ile są znane.

Rodzice składający oświadczenie muszą też pod rygorem odpowiedzialności karnej potwierdzić, że przysługuje im władza rodzicielska, że drugi rodzic wyraził zgodę (albo że działają wspólnie), że spadek został przez nich uprzednio odrzucony oraz że inni zstępni również go odrzucili. Te informacje notariusz zamieszcza bezpośrednio w treści aktu.

Procedura sądowa – od wniosku po finalne oświadczenie

Jeśli sprawa nie kwalifikuje się do ścieżki notarialnej, trzeba złożyć wniosek do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich. Wniosek mogą złożyć oboje rodzice wspólnie albo jeden z nich, ale sąd i tak zbada, czy czynność leży w interesie dziecka. Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające zadłużenie spadkodawcy lub wykazujące, że przyjęcie spadku byłoby dla małoletniego niekorzystne.

W postępowaniu trzeba szczegółowo opisać sytuację, wskazać na istnienie długów i koniecznie przedstawić dowody – mogą to być umowy kredytowe, wezwania do zapłaty, nakazy komornicze, a także zeznania świadków. Sąd po rozpatrzeniu wydaje postanowienie, które staje się skuteczne z chwilą uprawomocnienia. Dopiero wtedy rodzic może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka – przed notariuszem albo przed sądem cywilnym.

Wiele osób popełnia błąd, sądząc że samo prawomocne postanowienie wystarcza. Tymczasem jest ono jedynie zgodą na dokonanie czynności – nie zastępuje oświadczenia. Drugim częstym niedopatrzeniem jest zlekceważenie terminu. Złożenie wniosku do sądu zawiesza bieg sześciomiesięcznego terminu, ale po jego zakończeniu „zegar” rusza dalej. Jeśli pozostał miesiąc, trzeba w tym miesiącu stawić się u notariusza.

Zawieszenie terminu w trakcie postępowania

Artykuł 1015 § 1² Kodeksu cywilnego wyraźnie mówi, że jeżeli do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania. Oznacza to, że nawet jeśli wniosek wpłynął do sądu na dwa tygodnie przed upływem sześciu miesięcy, termin dla dziecka zostaje „zamrożony” aż do uprawomocnienia się postanowienia. Po jego wydaniu rodzic ma jeszcze tyle czasu, ile zostało mu z pierwotnych sześciu miesięcy – dlatego nie warto odkładać wizyty u notariusza.

Terminy, koszty i najczęściej zadawane pytania

Ile czasu masz na odrzucenie spadku?

Podstawowy termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku. W przypadku dziedziczenia bezpośredniego (np. po zmarłym rodzicu, który nie odrzucił wcześniej spadku) termin biegnie od momentu, gdy rodzic powziął wiadomość o śmierci spadkodawcy i o tym, że dziecko jest spadkobiercą. Gdy dziecko dziedziczy w miejsce innego spadkobiercy, który spadek odrzucił, bieg terminu rozpoczyna się dopiero od chwili, w której przedstawiciel dowiedział się o tym odrzuceniu i o powołaniu dziecka.

Jeśli przed złożeniem oświadczenia musisz wystąpić o zgodę sądu, złożenie wniosku „zatrzymuje zegar”. Po zakończeniu postępowania pozostaje ci dokończenie procedury w czasie, który pozostał z pierwotnych 6 miesięcy. Przekroczenie terminu skutkuje nabyciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza – a to oznacza odpowiedzialność za długi do wysokości stanu czynnego spadku, ale też związane z tym formalności, jak sporządzenie spisu inwentarza.

Najbezpieczniej jest działać od razu po powzięciu informacji o powołaniu dziecka do spadku – zwlekanie może doprowadzić do bezpowrotnej utraty szansy na odrzucenie niekorzystnego dziedziczenia.

Koszty – notariusz czy sąd?

Porównanie wydatków wyraźnie przemawia na korzyść uproszczonej drogi notarialnej. Poniższa tabela przedstawia główne koszty w roku 2026:

W postępowaniu sądowym koszty mogą wzrosnąć, jeśli zajdzie potrzeba ustanowienia pełnomocnika lub uzyskania dodatkowych dokumentów. Natomiast u notariusza całkowity wydatek rzadko przekracza 150 złotych. W obu przypadkach płaci się za bezpieczeństwo prawne dziecka.

Co jeśli rodzice są po rozwodzie?

W przypadku rozwodu kluczowe znaczenie ma to, komu przysługuje władza rodzicielska. Jeżeli po rozwodzie oboje rodzice zachowali pełnię władzy rodzicielskiej, nadal konieczna jest ich obopólna zgoda na odrzucenie spadku. Notariusz wymaga obecności obojga lub pełnomocnictwa z podpisem notarialnie poświadczonym. Gdy jedno z rodziców wstrzymuje decyzję, mimo ewidentnego interesu dziecka, pozostaje wystąpić do sądu opiekuńczego o zezwolenie na dokonanie czynności bez zgody drugiego. Sąd rozważy, co leży w dobru małoletniego, a nie w emocjonalnym konflikcie dorosłych.

Mieszkamy za granicą – jak odrzucić spadek w Polsce?

Jeśli rodzice przebywają stale poza Polską, mogą udzielić pełnomocnictwa osobie w kraju do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Pełnomocnictwo musi mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym – np. u konsula RP lub u miejscowego notariusza, a następnie opatrzone klauzulą Apostille, jeśli wymaga tego prawo. Bez zachowania tej formy oświadczenie złożone przez pełnomocnika będzie bezskuteczne.

Warto wcześniej skonsultować się z polskim notariuszem lub prawnikiem, aby uniknąć błędów proceduralnych – zwłaszcza w sytuacjach, gdy w grę wchodzą różne systemy prawne. Samo dziecko nie musi wracać do Polski; całą procedurę można przeprowadzić zdalnie poprzez prawidłowo umocowanego przedstawiciela.

Niezależnie od wybranej ścieżki – notarialnej czy sądowej – każdy rodzic składający oświadczenie w imieniu małoletniego potwierdza dane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie. Dlatego przed wizytą trzeba dokładnie sprawdzić stan zadłużenia spadkodawcy i swoją sytuację prawną.